Home Patriota Pedro Rodrigues: Hau La Lori Biru, Destinu Mak Seidauk Too

Pedro Rodrigues: Hau La Lori Biru, Destinu Mak Seidauk Too

289
0
SHARE

“Hau halai tama deit ba Pai Nosso laran ne’e ona, atu halo saida? Subar iha ne’eba hein mate deit ona, entrega aan, tanba ema domina area ne’e ona.” Ne’e memoria todan ida ne’ebe Pedro Rodrigues nunka haluha. Nia konta ho laran susar tebes. Hanoin hetan maluk lubuk ida ne’ebe la konsege moris ka hases an hosi trajedia ne’e.

Pedro Rodrigues ho naran bolu Apeu, morisiha familia simples, nu’udar oan ikun husi maun alin nain 5, moris iha Dili, 2 Novembro 1974, hosi inan Teresa Rodrigues (matebian ona) no aman Augosto Rodrigues (matebian ona). Bainhira partisipa iha asaun demonstrasaun 12 Novembru 1991, Apeu sei Kelas 3, iha SMP IV. Iha tempu eskola nian ne’e nia mos tuir tiha ona organizasaun OJETIL.

Apeu haktuir katak antes akontesementu 12 Novembru 1991, iha uma laran, familia sira koalia bebeik tiha ona kona ba sofrementu oin-oin ne’ebe familia sira hasoru durante funu. Sira konta ba Apeu katak, ditadura Indonesia nian ne’e ladiak no moruk tebes. Familia sira mos hakarak Timor tenki ukun rasik an duni. Apeu mos aumenta hanoin familia sira nian ne’e ho nia liafuan ne’ebe nia rona hosi Don Carlos Filipe Belo,  dehan nune’e, ‘ukun an ne’e laos deit ema bo’ot deit mak hakarak labarik sira foin moris fulan ida mós nia hakarak ukun aan ona’. Ne’e hotu tanba haree ba militár no rejime ditadura ne’ebe nia la gosta. Apeu mos halo reflesaun hodi hanoin hikas katak, momentu ne’eba joven hotu-hotu, ne’ebé otas 17 mai leten, komesa mete ona, la direitamente liga ba rede klandestina, mais sempre iha hakarak ba ukun rasik an. Maski joven sira ne’e la hasoru bo’ot sira, maibé liafuan fó ba malu dehan katak ukun an ne’e mak importante liu.

Apeu mos haktuir katak situasaun luta ba ukun rasik, iha ba sira ne’ebe idade joven nian, sei kahur malu hela ho nakar joven sira nian. Nia hato’o katak tinan ida antes demonstrasaun 12 Novemberu, iha ninia eskola, SMP IV, jovens ria sunu tiha intel ida nia motor. Problema ne’e sai bo’ot, no hadaet mos ba eskola sira seluk, hanesan saida mak akontese iha SMP Paulus (agora Paulo VI). Akontese mentu SMP IV ne’e konsege lori Governador Mario Carascalao ba resolve. Bainhira Apeu halo reflesaun ba tempu ida ne’eba nian nia dehan katak ba tempu agora nian saida mak sira halo iha tempu Indonesia nian, sunu motor, ne’e hahalok krimi. Maibe tanba deit atu hatudu katak la gosta Indonesia, entaun sira halo aktu ida ne’e.

Bainhira hakat ba tuir demonstrasaun 12 Novembru, Apeu nia inan la hatene, maibe ninia maun sira hatene tan akompanna iha Radio. Nia hatutan katak nia rona ema senior balun ne’ebe ba halo koordenasaun kona ba demonstrasaun ne’e. Avizu kona ba demonstrasaun ne’e mos fo sai iha Radio, katak sei iha misa dadersan tuku 06.00 hodi lori aifunan moruk matebian Sebastiao Gomes nian ba rate Santa Cruz. Loron rua antes ne’e maun Gil (matebian ona) fo hatene tiha ona ba Apeu ho kolega balun katak sei iha demonstrasaun iha loron aifunan moruk Sebastiao Gomes nian ne’e. Matebian ne’e mos fo hatene katak, iha demonstrasaun ne’e sei akontese buat tolu deit, “mate, halai, ou ema kaer. Se sente k’man imi ba, se sente todan lalika ba.” Rona tiha ida ne’e, Apeu hanoin deit iha nia laran, se ida ne’e orden hosi Komando da Luta, entaun ami tenke halo tuir duni.

Iha 11 de Novembro Apeu ba hamutuk ho Jose Bee Moris kolega no mos kolega besik ema nain 20 konkorda malu halo enkontru simples ida ne’ebé darurat katak aban sira sei halo asaun pasífika boot ida hodi selebra maun alin saudozu Sebastião Gomes nia mate. Apeu sente deit katak joven barak iha Dili, iha momentu ne’eba organiza an tiha ona hodi ba tuir demonstrasaun ne’e. Ho kolega sira ne’ebe hela besik malu, iha Ailok Laran, Bairo Pite, sira sente katak demonstrasaun ne’e mak, “detik terakhir, se la tun ne’e la iha ona.” Kolega seluk mos provoka maka’as liutan hodi dehan katak, “se ita la tun ne’e ita nia bandeira mos la sa’e ona.”

Apeu hamutuk ho Sebastião Simões, eis deputadu Partido Liberal, iha Primeira Legislatura, sai hosi uma dadersan nakukun tuku 05.00. Ema hotu sei toba iha oras hanesan ne’e, iha ema uituan deit mak hahu hader hodi ba faan sasan. Ami sai hosi uma ema ida la hatene, maski maun sira akompanna tiha ona iha radio kona ba misa loron ohin nian.

La’o ba misa iha Motael, tuir dalan joven sira komesa barak, sira la hatene katak sei halo asaun pasífika. Misa hotu, sira ne’ebé hatene katak ohin tenke halo asaun labele husik liu. Bainhira amu Alberto Ricardo (matebian ona) dehan fahe malu ho Kristu Nia Páz, joven sira iha ai-matan dukur nia hún, iha Igreja Motael nia oin, hahu losu espanduk, nune’e ema ne’ebé tuir misa mós la sees, la sai husi fatin ne’eba. Hahu hosi ida ne’e spanduk lubuk ida mak hahu dada sa’e ona. Apeu hanoin hetan buat sira ne’e hotu no konta ho antusiazmu bo’ot. Buat ida mak iha tempu ukun rasik an, bainhira hanoin hetan nia sente komik mak, iha aifunan bandeza rua deit mak lori ba Santa Cruz, maibe spanduk mak barak liu fali aifunan. Hamnasa ki’ik mosu iha Apeu nia oin bainhira hanoin hikas inisiu demonstrasaun hosi Igreja Motael oin.

Bainhira espiritu joven sira nian aumenta, situasaun mos komesa manas ona, Pedro hakat ho ninia kolega sira ba igreja oin, organiza malu, bairo ida-idak forma no lori sira-nia espanduk. Apeu haktuir, “ami tuituir malu, sai ba estrada hodi komesa la’o, marsa ba Santa Crúz. Mai to’o iha Akait, ne’ebé agora Embaixada Portugal nia fatin, mosu insidente ida, ema sona ho tudik hakanek ami nia kolega ida hela iha Ailok laran naran Arabi.” Apeu haree hetan ida ne’e maibe kontinua lao nafatin ba oin.

Apeu hatutan istoria ne’e dehan, “Ema sona nia kanek, mais nia konsege ho maun ida naran Adino ‘Leonardo de Araujo’, sira nain rua salva malu, troka kamiza ba malu, sira lori aikulit taka tiha ain kanek, nia konsege lao kadik to’o Santa Crúz.” Ikus mai Apeu rona katak to’o iha Santa Cruz kolega Adino ne’ebé troka kamiza ho maun Arabi, nia mak mate fali. Hanoin hikas istoria ne’e Apeu sente triste, tan lakon ona kolega diak ida.

Iha Santa Crúz laran ema ida-idak buka nia moris, maibe Apeu haree duni ida sona ne’e. Iha tempu ne’eba, iha mos infiltrasaun ema aat iha manifestante sira nia let. Diskonfia katak tentara ida sona ne’e ho deviza maior ida, hosi KODIM (Komando Distrik Militer). Provokasaun ne’e akontese hosi tuda POLRES (Kepolisian Resort), agora dadauk UNTL (Universidade Timor – Lorosae) nia tesik mai ne’e uluk POLRES Dili. Apeu informa.

Tuir dalan Apeu hamutuk ho kolega sira seluk hakilar ho lian maka’as, Viva Timor-Leste, Viva Xanana Gusmao, no Viva Igreja Katolika. Ami mos hakilar Viva Dom Carlos, no Viva saudoso Sebastião Gomes. Liafuan hirak ne’e ami hakilar ho lian aas. Bainhira hakilar liafuan sira ne’e hau nia isin fulun hamriik. Hanoin hetan memoria ne’e Apeu dehan, “bainhira ita hakilar ita sente hanesan mate ne’e ba ita laiha. Momentu ne’eba ita la’ós koalia gava fali Xanana, maske Xanana nia naran ida agora ne’e mak ita koalia halimar deit. Uluk mak temi naran Xanana ne’e ita sente fó motivasaun ba ita. Iha demostrasaun laran ami hakilar Viva Timor-Leste ne’e kontente para mate. Liafuan sira ne’e uluk ita labele koalia arbiru, maibe agora ita koalia livre.”

Bainhira to’o tiha ona Santa Cruz, espiritu manisfesante nian aumenta liutan. Apeu haktuir katak foin 20 minutos deit iha Santa Cruz tentara sira mós tun, hatais kalsa tentara, tau kaos, balu isin molik deit. Sira mai lansung tama iha semitériu tentara Indonesia sira nian (Taman Makam Pahlawan.red), to’o iha ne’e sira tiru dereitamente ba dirasaun simiteriu oin. Iha parte istoria ida ne’e, Apeu ninia expresaun sai hirus kahur ho triste mos. Apeu dehan,  “sira ne’ebé konsege moris ne’e hanesan vida mak naruk, destinu mak seidauk to’o.” Nia rekoinese katak laos tan lori biru maka’as mak moris. Nia esplika mos katak kilat musan la koinese se mak lori biru, tan ne’e kilat musan ses deit. Kilat musan mos la haree se mak eskola oan ka la eskola. Sira (tentara.red) tidin tiha kilat iha morru ne’e mak hu’an los mai deit. Haktuir Apeu.

Ho onestu Apeu rekoinese katak se la halai entaun nia mos la moris. Ho Apeu nia liafuan rasik nia konta, “ha’u halai duni. Iha momentu ne’eba iha portaun tolu. Portaun ki’ik rua iha rate sorin-sorin. Iha ida kraik ne’e tentara domina tiha ona. Ami iha los Pai Nosso nian portaun boot ne’e, sena malu deit iha ne’e. Konsege hodi biit tama duni, mós halai la biban ona. Foin hadeer hosi odamatan atu halai haree ba tentara iha tiha morru leten ona. Hau halai tama deit ba Pai Nosso laran ne’e ona, atu halo saida? Subar iha ne’eba hein mate deit ona, entrega aan, tanba ema domina area ne’e ona.” Ne’e memoria todan ida ne’ebe Apeu nunka haluha. Nia konta ho laran susar tebes. Hanoin hetan maluk lubuk ida ne’ebe la konsege moris ka hases an hosi trajedia ne’e.

Apeu hanoin hetan deit katak bainhira iha Pai Nosso laran nia rona kilat musan tarutu la para. Tropas Indonesia sira tiru nafatin. Bainhira sira nia bo’ot too mak haruka sira para. Iha tempu ne’eba Apeu hanoin hela atu hases ba rate kotuk maibe sente la seguru. Tan iha rate kotuk iha tiha ona pos Tentara BTT (Batalyon Teritorial). Sira ne’ebe konsege halai liu hosi kotuk ne’e sorte. Hafoin para tiru, tentara sira serku haleu tiha rate Santa Cruz. Joven sira ne’ebe hetan kaer iha laran hetan tortura maka’as.

Apeu mos la ses hosi tortura ne’ebe militar Indonesia halo. Nia hetan baku maka’as liutan tanba intel Indonesia nian ida ne’ebe ninia motor hetan sunu iha SMP IV, fatin Apeu eskola ba, nia mos iha rate laran hotu. Apeu hanoin hetan saida mak intel ne’e dehan ba nia, “kalian yang bakar motor saya itu?”, Apeu nonook deit. Nia hanoin deit katak nia la involve dereitamente sunu motor ne’e. Maibe intel ne’e dehan nafatin, “ohh yang ini saya kenal, ini yang bakar motor saya,” hodi hatudu ba Apeu. Ho ida ne’e mak Apeu hetan tortura maka’as liutan. Iha Apeu ninia expresaun rasik nia dehan, ho ida ne’e mak nia (Apeu) ‘han too diuk’, alias hetan baku maka’as liutan.

Hafoin hetan tortura oin-oin, Apeu, ema ida ne’ebe babain hamnasa dor no gosta halo komik, sai nonook. Ninia isin tomak nakonu ho marka tortura oin-oin hosi tentara Indonesia nian. Apeu hanoin hetan deit kona ba kareta tropas nian, Hino, tama mai tula sira maibe nia la hatene an ona bainhira tama iha kareta laran, tan nia desmaia ona. Ne’e tanba tortura ba Apeu kontinua akontese antes sae ba kareta leten.

Bainhira konta istoria kona ba atu sae ba kareta Hino, Apeu hanoin hetan visita hosi Don Carlos nian ba iha rate laran. Ho laran triste Apeu hakturi, “Ha’u sei lembra ami iha santa krús Dom Carlos, Governur Mário Carrascalão nia ferik oan, Amo Vigário Jerál ida uluk iha diocese Dili, José António, sira ba haree ami iha Pai Nossso laran. Kolega ida konsege husu dehan Amo halo orasaun mai ami. Amo ne’e hatan dehan ursida mak ha’u halo orasaun ba imi.” Karik tempu ne’eba joven sira ne’e hanoin katak sira nia mate too duni ona. Tan ne’e sira husu orasaun iha fatin ne’ebe sira hetan kaer. Maibe ida ne’e la konsege akontese.

Jose Bee Moris rekoinese saida mak Apeu konta. Jose haktuir katak iha Pai Nosso laran tentara Indonesia tortura no litik maka’as sira. Intel ida hosi Laga, Baucau, losu tudik atu sona sira iha Pai Nosso laran. Maibe sorte bo’ot tan Amu bispo Dom Carlos, governador Mario Carrascalão ho nia ferik oan ho amo José António tama ba, mak intel ne’e halai sai. Bispo sira fila tiha, iha intelijén Indonesia ida ho pistola ba ameasa tán sira, no dehan atu ‘foti ida-ida’ ne’ebe signifika atu lori ba oho.

Bainhira sei dada lia hela ho ekipa TAFARA.ORG Apeu kaer ninia matan fukun hodi dehan, “Polisi Alau konsege baku ha’u nia mata fukun nakfera tiha. Nia ema Timor, agora nudar Polisi Indonesia iha Bali. Nia baku tiha ha’u, depois to’o iha POLWIL (Polisi Wilayah.red) mak ha’u foin sente manas. Ha’u kose haree ba rán. Hau haree ha’u nia liman sira ne’e sai kuak hotu, sai kanek hotu.” Ne’e marka ida ne’ebe Apeu nunka haluha iha nia moris.

Apeu mos haktuir katak bainhira hatun sira iha POLWIL, agora dadaun ne’e Akademia Polisia, mak nia foin sente an no hakfodak. Ne’e mos tanba sira hatun riba nia ba aifunan leten. Aifunan sona iha Apeu nia kabun, depois nia sente makili mak nia hakfodak hodi hadeer. Apeu haktuir katak, “hau sente hanesan anju da guarda mak fanun fali hau.” Bainhira hakfodak Apeu hanoin deit katak sira iha Tasi Tolu. Bainhira temi Tasi Tolu, nia esplika kona ba rai kuak 3 ne’ebe tentara oho ema ba. Maibe iha tempu ne’eba nia hateke ba sorin-sorin hetan fali moru haleu. Apeu nia kolega ida mak bisi-bisi ba nia dehan sira iha POLWIL Comoro.

Apeu hanoin katak tortura ne’ebe halo tiha ona iha Santa Cruz ne’e hotu ona. Maibe lae, Polisia Indonesia kontinua fila fali ho sira nia maneira rasik. Polisi haruka Apeu ho ninia kolega sira, hasai hotu roupa, kalsa, kamiza, ain tanan deit mak la’o tama ba aitarak laran. Terus ida ne’e aat liu tán. Apeu sente hau nia ain ne’e mak la tahan. Nia koalia hodi hatudu ba ninia ain-okos.

Durante iha POLWIL Comoro, konsege hetan duni hahan no bee. Polisia fahe T2 (hahan tentara nian.red)ba sira. T2 ida fahe iha klaran ba ema nain rua hodi hán. Polisia tau bee, lahatene lori husi ne’ebé, iha valde metan ida mak sira ba hemu. Refleta ba situasaun iha tempu ne’eba Apeu rekoinese katak ne’e terus la halimar. Maibe bainhira han tiha sira sente diak uituan, tan konsege hetan fali enerjia uituan. Tauk no hanoin kona ba mate seidauk lakon nafatin hosi sira nia ulun.

Apeu ho Jose mos hanoin hetan saida mak Polisia Indonesia dehan ba sira. Polisia ida dehan nune’e, “mau makan enak minta sama Xanana.” Ne’e mak liafuan ne’ebe sira tenki simu. Sira dehan triste rona ida ne’e maibe konsequensia mak ne’e ona. Amu lulik visita sira iha minutu lima nia laran deit. Bainhira Amu fila tiha, sira kontinua han baku no tortura oin-oin.

Bainhira sei iha Polisia nia liman laran, Polisia husu Apeu ho ninia maluk sira atu tau naran tuir sira nia Desa (Suco). Familia balun ba check duni sira nia oan. Maibe polisia dehan ba familia sira atu check sira nia oan ka familia nia nia naran iha Kantor Desa (Sede Suco) tuku 7.00 ka tuku 8.00 kalan. Apeu ho kolega sira konsege fo naran, numeru RT (Rukun Tetangga.red) no RK (Rukun Keluarga.red) no mos ninia eskola nia naran. Apeu ninia maun sira konsege ba husu Kepala Desa (Chefe Suco) maibe Kepala Desa deha,  sira ne’e (Apeu ho ninia koelga sira ne’e) la iha ona. Apeu ninia maun fila mai uma tau meza Apeu nian ona, hanoin katak Apeu mate tiha ona. Sira husu tutan mos ba familia balun ne’ebe sai nudar intel Indonesia nian. Intel ne’e mos dehan sira la moris. Maibe lae, Apeu sei moris.

Iha Polisia nia fatin, loron premeiru hetan tortura maka’as. Maibe dader tuir mai komesa diak uituan. Apeu mos hanoin hetan hodi hatete katak, “ema Indonesia balun sirak, balun mak la diak.” Torturasaun ne’e menus tanba polisia konsidera Apeu ho ninia kolega sira ne’e ikut-ikutan deit. Nune’e sira ninia terus sai menus uituan. Apeu diskonfia mos katak dala ruma mos tanba iha presaun internasional tanba Max Stahl, jornalista ida ne’ebe hasai filmi iha Santa Cruz, konsege manda sai notisia ba liur.

Iha fatin Polisia nian, Apeu hamutuk ninia kolega sira organiza malu hodi halo orasaun. Ema Indonesia balun dehan ba ami nune’e, “sekarang saatnya kalian harus minta perlindungan dari Tuhan, melalui sembahyang. Kami hanya menjalankan tugas Negara, karena kami di sumpah dibawah merah putih.” Apeu haktuir.

Apeu hanoin hetan deit katak loron ida iha tentara sapeo mean sira mai tula sasan iha POLWIL, haree hetan nia no bolu nia. Polisia ne’e dehan, “kamu mau ikut? ha’u dehan terserah bapak. Depois nia dehan kita ke Ainaro.” Apeu tuir duni tentara sira ne’e  ba tiha Ainaro semana ida nia laran. Iha Ainaro, dader-dader Apeu nia servisu mak fó hán sira-nia loriku. Hafoin semana ida, tentara lori Apeu fila fali mai hela iha Polisia nia fatin.

Apeu hanoin hetan loron polisia haruka nia fila mai uma, iha 10 Dezembru 1991. Iha tempu ne’eba Apeu la hanoin hetan no la hatene duni, katak loron ninia liberdade hosi komarka ki’ik Polisia nian mak Loron Dereitu Humanus ne’ebe mundu tomak selebra. Maibe sai mai liur ne’e hanesan tama fali ba komarka bo’ot liu. Bainhira iha liur ona, Polisia mos husu Apeu atu kontinua halo wajib lapor ka aprezenta an iha polisia. Apeu halo duni wajib lapor ne’e dala rua maibe depois nunka ba. Maski hetan tiha ona tortura no kaptura dala ida, maibe Apeu no ninia maluk sira kontinua hatudu sira nia hahalok la gosta militar Indonesia.

Maski iha 12 Novembru hetan kaer no hetan torturasaun maka’as, Apeu la hakiduk hosi luta ba ukun rasik an nian. Iha 1993 nia laran, Maun Gil (matebian ona), ema hanesan ne’ebe mai informa Apeu ho ninia kolega sira kona ba demonstrasaun 12 Novembru nian, mai hikas organiza Apeu ho ninia kolega sira hodi ba halo demonstrasaun iha Amo Bispo ninia hela fatin. Iha informasaun katak Bill Clintorn ninia kaben Hilary Clinton atu mai vizita Timor. Joven sira konsentra hotu iha Bispo nia fatin tanba tuir planu Hilary sei mai koalia ho amo Bispo tuku tolu lokraik. Maibe depois la iha buat ida mak akontese. Bainhira fila hosi fatin halibur malu iha Bispo nian ne’e, Bis Atambua ida naran Mesmekar mak tula sira, hatun iha ponte Bairo Pite nian mak sira halai husi mota laran nian hodi fila ba uma.

Halai tuir nakukun kalan nian, Apeu ninia laran la metin, nia kontinua sente katak moris ne’e la seguru nafatin. Kalan tuir mai tentara Indonesia hamutuk ho intel ba serku Apeu nia uma. Maibe Apeu la toba iha uma. Nia mai toba tiha iha ninia kolega ida ne’ebe sira ba demonstrasaun hamutuk ne’e nia uma. Maibe dader deit, Apeu fila ba uma hodi hariis no atu truka roupa mak tentara sira tama tuir hodi kaer Apeu. Bainhira kaer sira baku kedas Apeu iha fatin no bolu Hino 1001 mak mai tula nia. La to’o oras ida kaer tan Apeu ninia kolega nain 2, Baldemar no Aleixo. Apeu ho ninia kolega sira hetan tortura maka’as. Iha luta ba ukun rasik an ne’e, Apeu fiar katak Maromak no matebian sira la taka matan duni. Liu-liu sempre tulun joven sira ne’ebe hanoin diak ba rai ida ne’e. Tan ne’e maski hetan tortura maibe Apeu ninia isin diak nafatin.

Apeu haktuir katak bainhira hetan kaer, tentara sira lori nia ho ninia kolega ba kastigu iha SGI, Iha Kolmera. Sira kastigu ami durante loron lima nia laran. Hafoin sira husik mai uma. Maski nune’e, tentara sira kontinua kontrola Apeu ho ninia kolega sira. Sira hakas Apeu atu tuir mos ‘jaga malam’ iha pos tentara nian. Apeu kontinua ninia istoria hodi dehan, “kalan sira haruka ami ba toba iha pos tentara nian, loron sira husik mai uma. Ita sente hanesan nafatin iha prizaun. Moris iha inimigu nia liman-laran, buat hotu inimigu halo tuir sira nia hakarak. Tanba sira tauk kalan ami ba halo ligasaun ho ema ruma. Iha intel ida mak halo konta tau matan ba Apeu ho ninia kolega sira. Intel ne’e nia naran. To’o agora, bainhira hetan malu ho ninia kolega, Apeu sei bolu malu ho ninia kolega ho naran Joko deit.” Maneira ida ne’e, halo atu kontinua fo hanoin ba sira nia an, kona ba difikuldades oin-oin ne’ebe sira hasoru bainhira hetan kaer no fo hanoin mos kona ba moris nudar joven ne’ebe hakarak ukun rasik an.

Hafoin liu tiha istoria terus oin-oin Apeu desidi atu seriu uituan hadiak ninia moris. Nia tuir kareta trek maun sira nian hanesan konjak, no hahu aprende atu kaer kareta. Depois Apeu konsege bele kaer duni kareta rasik, no hahu servisu iha PT. Bhatara Indra nudar sufer, iha 1994. Rekomendasaun ba hetan servisu ne’e mai hosi tentara KODIM ida naran, Peter Lobo. Ho ninia rekomendasaun Apeu bele hetan servisu ho konsege kaer kareta to’o 1998. Maibe iha tempu ne’e Apeu laos deit sai nudar sufer babain, maibe nudar sufer ezemplar ka ‘supir teladan’. Apeu hetan sertifikadu sufer ezemplar ne’e tanba ninia dedikasaun ba ninia profisaun nudar sufer, no mos bele hadiak problema minor sira ne’e akontese ba kareta ne’ebe Apeu lori.

Maski hetan tiha ona servisu ba kabun nian, servisu klandestina ba ukun rasik an mos Apeu kontinua halao. Liu hosi ligasaun ho Gil (matebian ona), Apeu ho ninia kolega sira halo koordenasaun iha bairo laran hodi fo apoio ba Falintil. Apeu ho ninia kolega sira nia servisu mak rekolla roupa tropaz nian, botas, fardamentu, no mos aimoruk hodi haruka ba Falintil iha ai-laran, liu hosi Gil. Servisu ne’ebe  Apeu halao kontinua to’o ba 1998 no konsege hasoru malu duni ho Falintil sira. Apeu sente urgullu los ho istoria sira ne’e tanba buat sira ne’e simblo hosi kontribuisaun ki’ik ne’ebe nia fo ona.

Tama ba 1998 Apeu ho ninia kolega balun organiza malu hodi buka dalan ba Suaka iha embaxada sira iha Indonesia. Sira nia dalan atu ba tama embaxada iha Indonesia mak liu hosi Kupang. Bele sae aviaun maibe tempu ne’eba kbi’it ba sae aviaun la iha. Bainhira sira sae ro hosi Kupang ba Jakarta, sira hetan malu ho ema ida, no ema ne’e dehan Apeu ho ninia kolega sira atu lalika ba ona Jakarta. Sira aranka ba Jakarta iha momentu ida ne’ebe bola reformasaun iha Indonesia nakduir maka’as hela. Apeu sira to’o lakleur iha Jakarta Soeharto mos monu.

Lakleur deit Xanana mos sai ona hosi Cipinang. Apeu ho ninia kolega sira fila hikas mai Dili. Bainhira to’o iha Dili, Apeu konsege hasoru malu ho Komandante Ular. Nia simu servisu hodi fo apoio lojistiku ba rejiaun IV, inklui tula Komandante Ular tun-sae Dili laran no mos ba distritu. Apeu halao servisu ne’e ho laran tebes, tan ne’e mak nia nunka hetan susar bo’ot liu iha ninia moris.

Agora daudauk Apeu hela iha Ailook Laran, moris haksolok ho ninia kaben Remigia da Silva Correia, hahu hosi  tinan 2000 no hetan oan nain 3, Valeriano Maria Correia Rodrigues, Pedro Jenilson Correia Rodrigues no oan feto Giomar da Graça Correia Rodrigues ne’ebé moris iha 12 de Novembro 2004. Nia kontinua halao ninia knar nudar sufer iha Embaxada Japaun no ativu nafatin fo apoio ba atividade joven sira nian iha bairo laran.

Durante oras ida nia laran, sente hanesan tempu fila fali ba uluk, Apeu fó sai liafuan ikus ba ekipa TAFARA.Org katak, “istoria sira ne’e hotu ba ita hanesan konsekuénsia funu. Ema barak koalia dehan funu ne’e laos hanesan prezente ida ne’ebé ema fó deit mai ita, maibe lae. Ita ne’ebé hakarak ukun an tenke simu konsekuénsia, tenke mate ou moris, no balu hetan tortura. Ami ne’ebé sei moris ne’e Graça de Deus, Maromak seidauk fó dalan ida aat ba ami. Nia  fó dalan ida atu ohin loron sei bele tuur iha ne’e, agora ne’e, sente orgullu ona, tan bele ukun an.”

Hanesan sobrevivente 12 Novembru, Masakre Santa Kruz Apeu hakarak motiva timoroan tomak hodi dehan, agora ba oin ita mak tenke servisu, tanba nasaun labele oferese deit ba ita. Ita forma ona ita nia nasaun, ita sira ne’ebé mak sente laiha kapasidade ne’e ita buka rasik. Sira ne’ebe matenek duni mak bele ba tuur iha ne’eba, maibe ukun ho loloos.,

Bainhira rona istoria Apeu nian ne’e, no kompara ho situasaun joven tempu agora nian, mak ema barak susar tebes atu komprende. Joven uluk ho idadae ki’ik, hanesan Apeu ho idade 17 iha tempu ne’eba, bele ona identifika ninia inimigu ho klaru, mak Indonesia no determina hodi involve iha asaun oin-oin hasoru Indonesia. Tempu ne’eba la iha eskola ida mak hanorin kona ba nasionalizmu, la iha treinamentu hosi ONG sira. Joven agora nian ho fasilidades no koinesementu ne’ebe avansadu liu, labele termina saida mak loloos ne’e sira persija halo ba rai ida ne’e. Uluk joven sira aprende buat barak iha sira nia ambiente. Ikus ne’e, joven sira aprende buat barak iha eskola maibe ladun aprende ho diak iha sira nia ambiente. Se uluk ambiente bele forma Apeu hodi sai luta nain diak ida, oinsa ho agora? Ambiente agora bele kria joven sira ne’ebe hanesan Apeu ka diak liutan Apeu ka lae?* [Jose Inacio, Fino Barros | TAFARA.ORG | 12.03.2016].